In het beleidsplan van de Marggraff Stichting voor de periode 2018-2023 staan enkele opvallende randvoorwaarden. Een belangrijk punt dat het nieuwe bestuur maakt, is dat men de eigendommen passief wil beheren. Dat is in contrast met actief beheer door de ontwikkeling van nieuwe projecten en investeringen in bedrijven. Deze stelling is geen toeval; het nieuwe bestuur neemt nadrukkelijk afstand van het vorige bestuur dat wel een actief beheer voerde, nieuwe projecten initieerde en zelfs investeerde in maatschappelijk verantwoorde ondernemingen.
Er is niks mis met een bestuur dat een ander beleid wil voeren. Tijden veranderen, inzichten schrijden voort. Waar wel vraagtekens bij geplaatst kunnen worden, is een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) die alleen wil behouden en beheren.
De stichting is opgericht in 2003 door de zussen van Ewald Marggraff die op aandringen van vader Lodewijk Marggraff het familievermogen in stand wilde houden. In het testament is reeds in 1954 omschreven dat een kwart van de zuivere inkomsten (winst) aan het kapitaal toegevoegd moest worden en dat de helft van het vermogen belegd diende te zijn in onroerend goed, liefst aansluitend aan bestaande gronden.
Natuurschoonwet en monumentenzorg: fiscaal gunstig
Sinds de jaren negentig was Ewald bovendien op aanraden van Frits Bevort van Natuurbouw bezig om landgoederen te laten rangschikken onder de Natuurschoonwet. Daar was Ewald heel trots op, want hij vertelde iedereen dat boeren hun hele leven hard ploeterden voor een kleine opbrengst terwijl hij als eigendomsmens vanuit zijn leunstoel makkelijk geld verdiende. Onder andere uit subsidies voor natuurbeheer.
Bijkomend effect was dat natuurschoon- en monumentenbezit fiscale voordelen heeft. Opengestelde landgoederen zijn bijvoorbeeld volledig vrijgesteld van schenk- en erfbelasting. Bij niet-opengestelde landgoederen wordt schenk- en erfbelasting geheven over de helft van de waarde. Daarom hadden Ewald en Frits in 2001 een overeenkomst afgesloten waarin was afgesproken dat Bevort naast een relatief laag uurtarief van €37- een vergoeding van 10% zou krijgen over alle ontvangen subsidies en 1,5% over aantoonbaar belastingvoordeel bij taxatie ten behoeve van onder andere successie.
Nu was Ewald geen voorstander van openstelling van zijn landgoederen en wilde hij ook geen overheidsbemoeienis bij zijn monumenten. Maar zijn zussen dachten daar anders over. Meteen nadat de stichting in 2004 was opgericht hebben de twee dames Marggraff die het bestuur vormden dan ook de overeenkomst met Natuurbouw bestendigd.
Frits schakelde prompt een rentmeester in die bij een minnelijke taxatie in overleg met de Belastingdienst tot een opvallend lage waardering kwam, op basis van historische aankoopprijzen en niet de marktwaarde. Door bemiddeling van ervaren deskundigen zoals Duijvestijn van ID Monumenten en Landgoederen Advies in Amersfoort werd een soepel compromis met de Belastingdienst bereikt. Op zijn aandringen van Bevort zijn bovendien diverse natuurgebieden geopend voor het publiek, zoals de Marggraff Bossen in De Geelders, het Wolvenbos bij Vinkel en Kapellebos bij Vught.
Bij dit verhaal hebben we enkele foto’s uit Ommetje Vossenholen geplaatst, een wandeling (Ambulare) over een drassig landgoed bij Gemonde. Ewald Marggraff heeft zich daar bij een ruilverkaveling goedkope natte stroken laten toebedelen om natuurontwikkeling mogelijk te maken. Wandelaars vinden daar enorme wilgen.
Toekomstgericht beleid: 200 jaar behoud
Was de openstelling aanvankelijk vooral bedoeld om een hoge belastingaanslag te voorkomen, later kreeg Bevort de ruimte om plannen te maken die pasten bij het doel van de Marggraff Stichting. Andere adviseurs vertelden de dames Marggraff dat ze beter konden verkopen en van een rustige oude dag. genieten. Maar vooral de jongste zus Tedje Aghina-Marggraff wilde de wens van haar vader eerbiedigen en het eigendom tenminste tweehonderd jaar handhaven.
Frits Bevort begon daarom een overleg met gedeputeerde Paul Rüpp, wethouders van betrokken gemeenten, Brabants Landschap, Particulier Grondbezit Brabant en ZLTO. Dat resulteerde in een convenant waarin overeengekomen werd dat bepaalde gronden natuur zouden blijven of worden terwijl andere gronden voor ontwikkeling in aanmerking kwamen. Rood voor Groen: financier de ontwikkeling van natuur met de opbrengsten van bouw elders.
De Marggraff Stichting had in deze periode wel veel gronden (inclusief de afgebrande ruïne van Zionsburg) maar geen fondsen om het landhuis te herbouwen en tweehonderd jaar beheer mogelijk te maken. Daarom is door Bevort met hulp van uiteenlopende adviseurs een beleidsplan ontwikkeld waarin ruimte was voor projecten om inkomsten te genereren. Een archeologische beleving op het Kops Plateau bij Nijmegen, collectieve landbouw op Wilhelminapark bij Boxtel, villa’s op Zionsburg en Elzenburg, zelfs woningen in Wolvenbos. Ook hopteelt bij Boxtel is onderzocht, want daar zijn lang bestanddelen geteeld voor een lokale brouwerij.
Dat plan is de basis voor het actieve beheer dat door Bevort ingevoerd is na 2012 met expliciete instemming van zowel de zussen Marggraff als neef en nicht Aghina. De besluitvorming vond plaats bij de Aghina’s thuis in Wassenaar of aan de borreltafel bij de lokale Van der Valk in Vught, ooit gebouwd op gronden van de Marggraffs.
Actief beheer: extra activiteiten
Voor Kops Plateau en Wilhelminapark zijn nadien aparte rechtspersonen opgezet met steun vanuit de Marggraff Stichting, en de verbouwing van het koetshuis van Zionsburg diende als aanloop naar de herbouw van het landhuis zelf. Het was ook een manier om te voorkomen dat de status als monument zou vervallen, wat tot een grote naheffing aan erfbelasting kon leiden.
Omdat de aanvankelijke voornemens nu uitgewerkt werden als concrete plannen, gekoppeld aan financiering en vervolgens uitvoering, zijn bij de werkmaatschappij Marrobel in 2014 en 2015 een aantal parttime zelfstandige ontwikkelaars ingehuurd. Deze keuzes zijn later door de Ondernemingskamer op basis van formele criteria veroordeeld als wanbeleid. De verslaglegging klopte niet, de juiste handtekeningen ontbraken, de besluitvorming was te informeel en de transparantie schoot tekort. Veel verdenkingen en verdachtmakingen, maar de Ondernemingskamer nam in 2024 de waarneming over uit voorafgaand intern boekenonderzoek uit 2018: van (ernstige) benadeling is niet gebleken.
Lelijk eendje wordt een zwaan
Dat alles zou in normale omstandigheden geen probleem geweest zijn. Hoe vaak kijkt een volgend bestuur niet kritisch naar de keuzes van een voorafgaand bestuur? Waarom dan bij de Marggraff Stichting al die onnodige verwijten, verdachtmakingen, vorderingen, veroordelingen en beslagnemingen?
De verklaring is simpel. In 2015 klopte er een notaris aan die namens een Treuhand in Liechtenstein een fortuin aanbood om projecten te sponsoren. Van de ene op de andere dag was de Marggraff Stichting veranderd van een instelling met veel land en weinig fondsen in een stichting met een rijke suikeroom die over zijn graf heen dure plannen kon bekostigen. Van de ene op de andere dag waren er geen risicodragende projecten meer nodig om het geld te verdienen dat nodig is om de gronden 200 jaar te behouden. Van de ene op de andere dag waren er ‘bezorgde bestuurders‘ bereid om de leiding van de stichting over te nemen.
Van invloed is ook de podcast De Brand in het Landhuis waarin genoemd werd dat de burgemeester, de advocaat, de rentmeester en de museumdirecteur in samenspraak het nichtje zo ver kregen dat ze met een volmacht van haar moeder nieuwe bestuurders benoemde. Dat zijn de mensen die het nieuwe beleidsplan gemaakt hebben. Deze bestuurders namen afstand van het actieve beheer en kozen voor een passief beheer.
Marggraff Stichting: toch wel actief beheren?
Nou wordt deze soep wat minder lauw gegeten dan ze geserveerd is. Een ANBI die een vermogen passief beheert, draagt immers weinig bij aan het algemeen nut. Het is de bedoeling dat de opbrengst van een stamvermogen ingezet wordt voor het doel. Het nieuwe bestuur nam afstand van het experiment met Herenboeren (waar de Marggraff Stichting risicodragend bij betrokken was), maar wilde wat graag handjes schudden toen de koning op bezoek kwam. En in het aangepaste Beleidsplan 2020-2025 zien we dat de stichting initiatieven op het gebied van ecologisch verantwoorde landbouw en voedselproductie wil faciliteren. Was die hopteelt en bierbrouwerij toch geen gek idee!
Ook heeft de stichting bekend gemaakt om in overleg met de gemeente Nijmegen een bestemming te zoeken voor het Kops Plateau als archeologische beleving. Daar is Frits Bevort met Natuurbouw jaren mee bezig geweest. Het nieuwe bestuur volgt een draaiboek dat al klaar lag. Het nieuwe plan is gebaseerd op onderzoek van Bureau Buiten.
Een ander nieuw project van de Marggraff Stichting zijn groen en rood aan de Venstraat in Sint-Michielsgestel. De aldaar gevestigde geitenhouderij wordt beëindigd, bijna acht hectare landbouwgrond wordt omgezet naar vochtig hooiland en de bestaande bebouwing wordt uitgebreid tot een zevental woningen. De aanwezige monumentale boerderij die lang door de Marggraff Stichting verpacht is aan een hoogbejaarde dame wordt gerestaureerd.
Woningen bouwen om nieuw natuurgebied te kunnen toevoegen? Daar is het stempel wanbeleid zeker niet op van toepassing.
NOTA BENE
Ook de Belastingdienst bleek een mening te hebben over actief en passief beheer. Na boekenonderzoek bij de Marggraff Stichting tussen 2016 en 2018 plaatste de inspecteur vraagtekens bij het natuurbeheer dat door de Marggraffs werd toegepast in De Geelders, omschreven met de uitdrukking Niets Doen. Blijkbaar past nietsnut niet in het vocabulaire van een stichting die aangemerkt wil worden als algemeen nut beogende instelling.
Toch is rentmeester Thomas van Hoven best trots op die nietsnuttige aanpak van de Marggraff Stichting. “Mensen komen van heinde en verre kijken hoe bos er uitziet als je er 75 jaar niets aan doet,” vertelt hij aan Omroep Brabant. “Wij komen heel weinig in de bossen die wij beheren. Wij doen daar alleen het hoognodige, bijvoorbeeld onderhoud aan de paden, maar voor de rest echt niks.
